Κριτική | «Τζένη, Τζένη» από τον Νίκο Καραθάνο: από το πανί στη σκηνή, κωμωδία vs νοσταλγία. Ο Νίκος Καραθάνος, κίνησε και εδώ το γνωστό αποδομητικό του ύφος, έβαλε μπροστά τους συναισθηματικούς κώδικες που ξέρει πολύ καλά να χρησιμοποιεί, και έδωσε μια άλλη πνοή στα «εγνωσμένα» της ταινίας, προχωρώντας την ένα βήμα (πολλά για την ακρίβεια) μακρύτερα από την κοινότυπη κωμωδιογραφία. Η παράσταση στο Δημοτικό Θέατρο Πειραιά, δεν περιορίζεται σε μια πιστή αναπαραγωγή του κινηματογραφικού υλικού. Για την ακρίβεια, δείχνει να μην την ενδιαφέρει καν κάτι τέτοιο.
Ο παλιός ελληνικός κινηματογράφος αποτελεί πλέον ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα και αγαπημένα κομμάτια της πολιτιστικής μας κληρονομιάς. Και λέω πλέον, μιας και στην εποχή του, τίποτα δεν προοιώνιζε αυτή του τη θέση σήμερα.
Οι ταινίες της λεγόμενης «χρυσής εποχής» εξακολουθούν να συγκινούν, να ψυχαγωγούν και να αποτελούν σημείο αναφοράς για διαφορετικές γενιές θεατών. Οι ατάκες τους έχουν περάσει στην καθημερινή μας γλώσσα, οι χαρακτήρες τους έχουν εγγραφεί στη συλλογική μας μνήμη και οι ιστορίες τους συνεχίζουν να μπαίνουν δυναμικά στην καθημερινότητά μας μέσα από την τηλεόραση. Τα τελευταία χρόνια, μάλιστα, παρατηρείται μια έντονη τάση μεταφοράς γνωστών ελληνικών κινηματογραφικών έργων στη θεατρική σκηνή. Πρόκειται, ωστόσο, για μια διαδικασία που, παρά τη γοητεία και την αναμφισβήτητη εμπορική της δυναμική, κρύβει σημαντικές καλλιτεχνικές προκλήσεις, αιχμηρά αγκάθια, και αθέατες παγίδες.
Ιστορικά, η σχέση θεάτρου και κινηματογράφου στην Ελλάδα ακολούθησε αρχικά την αντίστροφη πορεία. Κατά τις δεκαετίες του 1950 και του 1960, το θέατρο αποτελούσε βασική πηγή θεμάτων, έργων και χαρακτήρων για τον κινηματογράφο. Σήμερα, η τάση έχει αντιστραφεί. Το θέατρο αναζητά στον παλιό ελληνικό κινηματογράφο υλικό, αναγνωρίσιμους μύθους και μια ολόκληρη πολιτισμική αλλά και ψυχαγωγική ανάκληση. Η επιστροφή αυτή δεν οφείλεται μόνο στη νοσταλγία, αλλά και στην ανάγκη επαναπροσέγγισης ενός κόσμου που, παρά την χρονική απόστασή του, εξακολουθεί να προκαλεί οικειότητα και ενδιαφέρον.
Το πρώτο και ίσως σημαντικότερο πρόβλημα στη μεταφορά μιας ταινίας στο θέατρο είναι η διαφορετική φύση των δύο μέσων. Ο κινηματογράφος διαθέτει τη δύναμη της εικόνας, του μοντάζ, των εναλλαγών χώρου και χρόνου, των εξωτερικών γυρισμάτων και του κοντινού πλάνου. Μπορεί να αποκαλύψει ακόμη και την πιο ανεπαίσθητη έκφραση ενός προσώπου, να μεταφέρει τον θεατή από έναν χώρο σε έναν άλλο μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα και να χρησιμοποιήσει τη μουσική ως μέσο συναισθηματικής υποβολής. Αντίθετα, το θέατρο στηρίζεται στη ζωντανή παρουσία, στη σωματικότητα του ηθοποιού και στη σύμβαση της σκηνικής αναπαράστασης. Επομένως, μια κινηματογραφική ιστορία δεν μπορεί απλώς να μεταφερθεί αυτούσια στη σκηνή. Χρειάζεται ουσιαστική δραματουργική και σκηνοθετική επεξεργασία.
Ιδιαίτερη δυσκολία παρουσιάζει η διαχείριση των γνωστών κινηματογραφικών χαρακτήρων. Οι θεατές έχουν ήδη διαμορφώσει μια συγκεκριμένη εικόνα για αυτούς, συνδεδεμένη με εμβληματικές ερμηνείες συγκεκριμένων και καταξιωμένων στο συνειδητό και ασυνείδητο, ηθοποιών και αγαπημένες ατάκες τους, που πολλές φορές έχουν απορροφηθεί στο δημόσιο λόγο. Έτσι, ο θεατρικός ηθοποιός καλείται να αντιμετωπίσει ένα ιδιότυπο μέτρο σύγκρισης: το κινηματογραφικό πρότυπο που παραμένει ζωντανό στη μνήμη του κοινού. Ο κίνδυνος είναι η ερμηνεία να περιοριστεί σε μια απλή μίμηση, σε μια προσπάθεια αναπαραγωγής φωνής, κινήσεων και εκφράσεων. Και τότε, η θεατρική απαίτηση για μια προσωπική ερμηνευτική προσέγγιση και αυθεντικότητα, ολισθαίνει σε ανυπαρξία. Είναι άραγε ζητούμενο να αναπαραχθεί το κινηματογραφικό είδωλο ή να αναδημιουργηθεί ο χαρακτήρας μέσα από τη ζωντανή θεατρική παρουσία; Να ένα άλυτο ζήτημα, που άπτεται τόσο της καλλιτεχνικής όσο και της εμπορικής σκοπιμότητας…
Εξίσου σημαντικό είναι το ζήτημα της διασκευής. Οι κινηματογραφικές αφηγήσεις συχνά περιλαμβάνουν πολλές τοποθεσίες, παράλληλες δράσεις και γρήγορες εναλλαγές σκηνών. Η θεατρική σκηνή, αντίθετα, απαιτεί λειτουργικά σκηνικά, ευρηματικές μεταβάσεις και οικονομία στην αφήγηση. Παράλληλα, το χιούμορ που στον κινηματογράφο βασίζεται συχνά στο κοντινό πλάνο και στις εκφράσεις του προσώπου χρειάζεται να μετασχηματιστεί σε θεατρική δράση, με τη βοήθεια του σωματικού κώδικα, της φωνητικής προβολής και του ρυθμού. Ακόμη και η μουσική αποκτά διαφορετικό ρόλο, καθώς μπορεί να μετατραπεί σε ζωντανό σκηνικό στοιχείο, συμβάλλοντας στη δημιουργία μιας ολοκληρωμένης θεατρικής εμπειρίας.
Υπάρχει, τέλος, και η πρόκληση της σύγχρονης ανάγνωσης του παρελθόντος. Οι παλιές ταινίες αποτυπώνουν κοινωνικές αντιλήψεις, έμφυλα και ταξικά στερεότυπα, καθώς και μια συγκεκριμένη αντίληψη για την οικογένεια, τις σχέσεις και την κοινωνική πρόοδο. Η θεατρική διασκευή οφείλει να αποφασίσει αν θα διατηρήσει αυτή την εποχική ταυτότητα ή αν θα επιχειρήσει να την επανερμηνεύσει με βάση τη σημερινή πραγματικότητα. Η απλή αναπαραγωγή μπορεί να περιορίσει το έργο σε μια μουσειακή αναβίωση, ενώ η υπερβολική αποδόμηση ενδέχεται να απομακρύνει το κοινό από τη γοητεία του πρωτοτύπου. Η ισορροπία ανάμεσα στον σεβασμό και την ανανέωση είναι, συνεπώς, καθοριστική.
Τελικά, οφείλουμε να παραδεχτούμε πως, η μετάβαση του ελληνικού κινηματογράφου από το πανί στη σκηνή, δεν πρέπει να αποτελεί μια απλή μεταφορά, αλλά μια νέα ολοκληρωμένη καλλιτεχνική δημιουργία. Και αυτό είναι το μεγάλο στοίχημα της.
Το παράδειγμα της παράστασης «Τζένη-Τζένη» σε σκηνοθεσία Νίκου Καραθάνου στο Δημοτικό Θέατρο Πειραιά: κωμωδία vs νοσταλγία
Και όλα αυτά, τα ίσως αρκούντως βαρετά, ένοιωσα την ανάγκη να τα καταθέσω, για να καταγράψω την επιτυχία της σκηνικής μεταφοράς της τανίας «Τζένη-Τζένη» των Κώστα Πρετεντέρη και Ασημάκη Γιαλαμά από το μακρινό 1966, στη σκηνή του Δημοτικού Θεάτρου του Πειραιά του 2026.
Ο Νίκος Καραθάνος, κίνησε και εδώ το γνωστό αποδομητικό του ύφος, έβαλε μπροστά τους συναισθηματικούς κώδικες που ξέρει πολύ καλά να χρησιμοποιεί, και έδωσε μια άλλη πνοή στα «εγνωσμένα» της ταινίας, προχωρώντας την ένα βήμα (πολλά για την ακρίβεια) μακρύτερα από την κοινότυπη κωμωδιογραφία. Η παράσταση στο Δημοτικό Θέατρο Πειραιά, δεν περιορίζεται σε μια πιστή αναπαραγωγή του κινηματογραφικού υλικού. Για την ακρίβεια, δείχνει να μην την ενδιαφέρει καν κάτι τέτοιο.
Η σκηνογραφία του Κωνσταντίνου Σκουρλέτη έχει φουτουριστικές, σχεδόν σουρεαλιστικές λεπτομέρειες (η στερεοτυπική απεικόνιση ελληνικού νησιωτικού τοπίου συνυπάρχει με κινέζικα φανάρια και ιδεογράμματα), μια λευκή κουρτίνα που ανεμίζει δημιουργώντας την αίσθηση καλοκαιρινής αύρας, ένα ογκώδες εκκλησάκι που πηγαινοέρχεται σε κάθε ευκαιρία και τις φωτογραφίες Καρέζη-Παπαγιαννόπουλου-Κωνσταντάρα πρωταγωνιστών της ταινίας να επιβάλλονται σκηνικά (αδικώντας κατάφορα τον Ανδρέα Μπάρκουλη, τον έτερο πρωταγωνιστή της, οφείλουμε να το καταγράψουμε αυτό), δημιουργώντας μαζί με τα φώτα της Ελίζας Αλεξανδροπούλου το ετερόδοξο σημείο εκκίνησης της παράστασης, σε σχέση με το πως αυτή εξελίσσεται. Γιατί τα ποιοτικά χαρακτηριστικά της είναι εντελώς διαφορετικά από την ταινία.
Ίσως το μόνο ταυτολογικό με την ταινία στοιχείο της παράστασης είναι τα κοστούμια του Άγγελου Μέντη, πιστά σε μεγάλο βαθμό στην αισθητική της (χρησιμοποιήθηκε ακόμα και το αυθεντικό φόρεμα της Τζένης Καρέζη), και συνάμα ολόφρεσκα αναδεικνύουν τη γοητεία της εποχής υπογραμμίζοντας την ενδυματολογική της ταυτότητα.
Η μουσική του Άγγελου Τριανταφύλλου αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της θεατρικής αφήγησης, μέρος των διαλόγων, διαρκώς παρούσα με συναισθηματική ένταση και νοσταλγική διάθεση.
Η Αμάλια Μπένετ για μια ακόμη φορά, μεγαλουργεί στην κίνηση δημιουργώντας σύνολα που με τη σειρά τους φτιάχνουν καρέ από κινούμενες εικόνες, επιχειρώντας ένα ζουμάρισμα στις επιμέρους διαθέσεις των ηρώων.
Ο Νίκος Καραθάνος δεν δημιούργησε μια κωμική παράσταση. Αντίθετα, μέσα από τους διαλόγους που έχτισε ο Γιάννης Αποσκίτης στη διασκευή και τη δραματουργική επεξεργασία, διάλογοι εμποτισμένοι με σύγχρονη χροιά, το ρυθμό που σκηνή τη σκηνή επιταχύνεται και κορυφώνεται, τη χρήση μασκών και την «καμέο» εμφάνιση στυλοβατών ηθοποιών του ελληνικού κινηματογράφου, μας καλεί σε ένα ριγκ όπου η κωμωδία μονομαχεί με τη νοσταλγία, με τη δεύτερη να νικά κατά κράτος.
Έχουμε υπάρξει αυστηροί στη διατύπωση γνώμης για τον εν γένει αποδομητικό (σχεδόν ισοπεδωτικό) τρόπο του, εδώ όμως έχουμε να κάνουμε με ένα θεατρικό επίτευγμα, για το πως καταθέτεις και οργανώνεις μια διαφορετική οπτική σε ένα υλικό εγνωσμένο και χιλιοειδωμένο. Και μάλιστα, το σημειώνουμε αυτό, χωρίς να διαφεύγεις από τον ίδιο τον αφηγηματικό κορμό του.
Παρόλο που νοιώσαμε πως δεν υπήρχε χημεία μεταξύ τους, το κεντρικό ζευγάρι Γαλήνης Χατζηπασχάλη και Χρήστου Λούλη υπηρέτησε το σκηνοθετικό όραμα με την Γαλήνη Χατζηπασχάλη να ξεφεύγει αισθητά από τη διανοητικά εκλεπτυσμένη κωμίκα Τζένη Καρέζη της ταινίας, και να προσφεύγει σε μια πιο ηχηρή και εξωτερικευμένη υποκριτική διάθεση. Αντίθετα ο Χρήστος Λούλης, υπηρέτησε τον ρόλο με μια υπερβάλουσα εσωτερικότητα. Ίσως γι αυτό, δε συναντήθηκαν ποτέ μαζί, αξιοποιώντας ο καθένας τα δικά του ερμηνευτικά όπλα ξεχωριστά.
Εξαιρετική η επιλογή του Άγγελου Παπαδημητρίου στο ρόλο της θείας, που δεν κορόιδεψε το ρόλο ούτε στιγμή, λαμπερή όπως πάντα η Ζέτα Μακρυπούλια, υπόδειγμα υποκριτικής ταυτότητας η Ιωάννα Μαυρέα, απολαυστικός, καίριος και ισορροπημένος ο Κώστας Μπερικόπουλος ενώ η Χάρις Αλεξίου στάθηκε λίγο πιο ουδέτερα και άχρωμα. Γιάννης Κότσιφας, Αλέξανδρος Σκουρλέτης και Ιωάννα Μπιτούνη, έδεσαν εποικοδομητικά με το όλο ανσάμπλ στους πολλαπλούς ρόλους τους.
Η παράσταση δεν μας υποκίνησε να ξεχάσουμε την ταινία ούτε να καταφύγουμε σε μια επιφανειακή (και άδική) σύγκριση των σημερινών ηθοποιών με τους μεγάλους πρωταγωνιστές της. Ξανασυναντήσαμε, όμως, έναν αγαπημένο κόσμο αλλιώς. Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη επιτυχία της. Από το πανί στη σκηνή, η «Τζένη Τζένη» του Νίκου Καραθάνου είναι ένα ζωντανό παράδειγμα ότι οι ιστορίες, τελικά, δεν παλιώνουν, όταν βρίσκονται νέοι τρόποι να αφηγούνται.
Για λίγες ακόμα παραστάσεις στο Δημοτικό Θέατρο Πειραιά. Εισιτήρια μπορείτε να προμηθευτείτε ΕΔΩ,
Πρωτότυπο κείμενο: Κώστας Πρετεντέρης, Ασημάκης Γιαλαμάς
Σκηνοθεσία – σύλληψη: Νίκος Καραθάνος
Διασκευή – δραματουργική επεξεργασία: Γιάννης Αποσκίτης
Σκηνικά: Κωνσταντίνος Σκουρλέτης
Κοστούμια: Άγγελος Μέντης
Μουσική: Άγγελος Τριανταφύλλου
Φωτισμοί: Ελίζα Αλεξανδροπούλου
Κίνηση: Αμάλια Μπένετ
Βοηθός Σκηνοθέτη: Ιωάννα Μπιτούνη
Συνεργάτες Σκηνοθέτες: Δημήτρης Σταυρόπουλος & Ορέστης Σταυρόπουλος
Φωτογραφίες promo: Γιώργος Καπλανίδης
Φωτογραφίες παράστασης: Ελίνα Γιουνανλή
Βίντεο: Light in the box
Make up: Όλγα Φαλέι
Κομμώσεις: Θωμάς Γαλαζούλας
Επικοινωνία – Media Relations: Μαρία Τσολάκη
Social Media – Διαφήμιση: Renegade Media, Βασίλης Ζαρκαδούλας
Διεύθυνση παραγωγής: Έφη Πανουργιά
Διοίκηση – Νομικές Υποθέσεις: Καλλιόπη Κοτζαηλία
Διαχείριση παραγωγών – Οικονομική Διεύθυνση: Βασιλική Νότου
Συμπαραγωγή: Τεχνηχώρος Θεατρικές Παραγωγές