Κριτική | «Η Διαθήκη» στο Θέατρο Βαφείο-Λάκης Καραλής: ανομολόγητα κληροδοτήματα. …η Άννα Ετιαρίδου στη «Διαθήκη» της μετατοπίζει το ενδιαφέρον από την εξωτερική κοινωνική σύγκρουση προς την εσωτερική ανατομία της οικογενειακής εξουσίας. Εισβάλει στη ρίζα της πρωτογενούς εκδήλωσης του «κακού», η επίδραση του οποίου λειτουργεί καταλυτικά τόσο με ψυχολογικούς όσο και με κοινωνικούς όρους.
Η «Διαθήκη» της Άννας Ετιαρίδου, που παρουσιάζεται στο Θέατρο Βαφείο – Λάκης Καραλής, σε σκηνοθεσία Κώστα Δελακούρα, εντάσσεται ουσιαστικά στην ιδεολογική παράδοση της ελληνικής μεταπολιτευτικής δραματουργίας, που αναπτύχθηκε προτείνοντας μια οδυνηρή ανατομία της σύγχρονης ελληνικής οικογένειας.
Η οικογένεια αποτελεί διαχρονικά έναν από τους κεντρικότερους δραματουργικούς τόπους του νεοελληνικού θεάτρου. Και είναι απόλυτα λογικό μιας και πέρα από τον ιδιωτικό της χαρακτήρα, λειτουργεί ως μικρογραφία της κοινωνίας και ως βασικό πεδίο αναπαραγωγής ιδεολογιών και σχέσεων εξουσίας. Ιδιαίτερα στο μεταπολιτευτικό θέατρο, η οικογενειακή εστία απομακρύνεται σταδιακά από την εξιδανικευμένη εικόνα του προστατευτικού καταφυγίου και μετατρέπεται σε χώρο αντιπαράθεσης και καταπίεσης και, βεβαίως, ως βασικό πεδίο καλλιέργειας μικροαστικών αυαταπατών στην κοινωνία.
Η μεταπολιτευτική δραματουργία, αναδεικνύει το οικογενειακό περιβάλλον ως χώρο όπου εγγράφονται καταλυτικά οι αντιφάσεις της κοινωνικής μετάβασης. Από την πολιτική και ιστορική μνήμη της πρώτης μεταπολιτευτικής περιόδου έως την αποδόμηση της μικροαστικής ηθικής και την ανάδειξη της ενδοοικογενειακής βίας στο σύγχρονο θέατρο, το σπίτι παύει πια να σημαίνει ασφάλεια, κατανόηση και σιγουριά. Για παράδειγμα, στα έργα της Λούλας Αναγνωστάκη, του Γιώργου Διαλεγμένου, του Δημήτρη Κεχαΐδη και, αργότερα, του Βασίλη Κατσικονούρη, οι οικογενειακοί δεσμοί έρχονται να αποκαλύψουν τα κουρέλια της ίδιας της κοινωνίας. Μιας κοινωνίας που αδυνατεί να διαχειριστεί τις ιστορικές, οικονομικές και ψυχολογικές της εκκρεμότητες.
Στο πλαίσιο αυτό, η Άννα Ετιαρίδου στη «Διαθήκη» της μετατοπίζει το ενδιαφέρον από την εξωτερική κοινωνική σύγκρουση προς την εσωτερική ανατομία της οικογενειακής εξουσίας. Εισβάλλει στη ρίζα της πρωτογενούς εκδήλωσης του «κακού», η επίδραση του οποίου λειτουργεί καταλυτικά, τόσο με ψυχολογικούς, όσο και με κοινωνικούς όρους. Η οικογένεια στο έργο της, δεν είναι, μια ουδέτερη και ασφαλή θεματική επιλογή. Αντίθετα, αποτελεί πολιτική μεταφορά: όταν η ελληνική οικογένεια νοσεί, νοσεί ολόκληρο το κοινωνικό οικοδόμημα.
Η υπόθεση της «Διαθήκης» οργανώνεται γύρω από μια οικογενειακή σύναξη: ένα ηλικιωμένο ζευγάρι καλεί τα τέσσερα παιδιά του στο πατρικό σπίτι, προκειμένου να τους ανακοινώσει μια σημαντική απόφαση. Η επιστροφή, ωστόσο, στον χώρο της παιδικής ηλικίας δε σηματοδοτεί την επανασύνδεση, αλλά την αναβίωση όσων τα παιδιά προσπάθησαν να αφήσουν πίσω τους. Δεν ξυπνά η γλυκιά νοσταλγία, αλλά η πικρή και οδυνηρή ανάμνηση. Το πατρικό σπίτι μετατρέπεται σε τόπο ανάκρισης της οικογενειακής μνήμης. Οι παλιές πληγές επανέρχονται, οι σιωπές καταλύονται εκκωφαντικά και η επικείμενη διαθήκη λειτουργεί ως καταλύτης για την αποκάλυψη μιας βαθύτερης, άυλης κληρονομιάς: του φόβου, της ενοχής, της συναισθηματικής εξάρτησης και βεβαίως της μοναξιάς.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η αντιστροφή της παραδοσιακής πατριαρχικής ιεραρχίας. Εδώ, το κέντρο της οικογενειακής εξουσίας δεν είναι ο πατέρας, αλλά η μητέρα, μια αυταρχική και ναρκισσιστική προσωπικότητα, η οποία οργανώνει τις σχέσεις των μελών γύρω από τη δική της επιθυμία και ανάγκη κυριαρχίας. Ο πατέρας, αντίθετα, εμφανίζεται υποχωρητικός και συναισθηματικά αδύναμος, αδυνατώντας όχι μόνο να λειτουργήσει ως αντίβαρο στην καταπιεστική μητρική παρουσία, αλλά να καταλήγει, τελικά, όργανό της. Η αντιστροφή αυτή δεν αναιρεί την πατριαρχική λογική του οικογενειακού συστήματος· αναδεικνύει, αντιθέτως, τον τρόπο με τον οποίο η εξουσία μπορεί να αναπαράγεται ανεξάρτητα από το φύλο εκείνου που την ασκεί. Τα παιδιά, εγκλωβισμένα σε διαφορετικές εκδοχές της ίδιας τραυματικής εμπειρίας, εμφανίζονται ως φορείς μιας κληρονομιάς που ούτε, επέλεξαν, ούτε επιθυμούν.
Στο έργο ενδιαφέρον δραματουργικό στοιχείο, είναι και η αποτύπωση του εξωοικογενειακού παράγοντα (με το πρόσωπο του γείτονα), ως απαραίτητη καταγραφή της διατήρησης της «καλής έξωθεν μαρτυρίας» όπου αναγκάζει τα μέλη να κρύβουν αρχικά και να αποκαλύπτουν στη συνέχεια τα τραύματα τους. Άλλωστε και η δική του ιστορία, μια παρόμοια κατάσταση αποκαλύπτει.
Η σκηνοθεσία του Κώστα Δελακούρα υποστηρίζει αυτή την ανάγνωση με μια αξιοσημείωτη οικονομία εκφραστικών μέσων. Οι δύο πολυθρόνες (η μία, της μητέρας, μεγαλύτερη και επιβλητικότερη), οι σταθερές στην κορυφή της σκηνής, καταγράφονται ως θρόνοι των γονιών συγκροτώντας ένα ισχυρό σκηνικό σύμβολο εξουσίας, ενώ τα ισάριθμα σκαμπό (έγχρωμα για το αγαπημένο παιδί και τη σύζυγό του, γκρίζα για τα υπόλοιπα) που μετακινούνται διαρκώς από τους ηθοποιούς, αποτυπώνουν την αστάθεια των οικογενειακών θέσεων και μια αδιάκοπη αναζήτηση χώρου συναισθηματικής ασφάλειας. Η λιτότητα και η ψυχρότητα του σκηνικού απομακρύνουν κάθε έννοια θαλπωρής, μετατρέποντας τον χώρο σε μια σχεδόν απογυμνωμένη ψυχική τοπογραφία.
Οι σκοτεινοί φωτισμοί του Σάββα Σουρμελίδη ενισχύουν την αίσθηση του οικογενειακού εγκλωβισμού, ενώ η μουσική του Μανώλη Μπονιάτη λειτουργεί ως διττό συναισθηματικό υπόστρωμα, ανακαλώντας όλα όσα πρέπει να ξεχστούν και υπογραμμίζοντας ταυτόχρονα όλα όσα μάταια επιθυμούνται. Η σκηνοθετική κατατομή που κυμαίνεται ανάμεσα σε κυκλικούς σχηματισμούς, μέσα στους οποίους οι ηθοποιοί εγκλωβίζουν ή προστατεύουν ο ένας τον άλλον, ή οι ευθύγραμμες παρατάξεις που εκθέτουν ευθύβολα τους ήρωες, αποδίδει παραστατικά τη διττή λειτουργία της οικογένειας: είναι ταυτόχρονα μηχανισμός καταπίεσης και αναγκαστικός τόπος αναζήτησης αλληλεγγύης.
Οι ερμηνείες συμβάλλουν ουσιαστικά στην ανάδειξη αυτής της σύνθετης σχέσης. Η Άννα Ετιαρίδου αποδίδει με ένταση τη μητρική φιγούρα που συγκεντρώνει και ασκεί την εξουσία προβάλλοντας τη σκέψη της και τον σκληροτράχηλο συναισθηματικό κόσμο της, ενώ ο Δημήτρης Αντωνιάδης σκιαγραφεί πειστικά, τόσο σωματικά όσο και φωνητικά, την αδυναμία του πατέρα να αναλάβει έναν προστατευτικό ρόλο. Ο Κώστας Δελακούρας, με αποτύπωση μιας ακραίας μελαγχολίας και με ένα έντονο ξέσπασμα, στο ρόλο του μόνιμα απαξιωμένου Άρη, και η Σάντρα Ααρών, ίσως το θηλυκό αντίστοιχο του Άρη, με μια σιωπηρή άλλα εύγλωττη συνάμα ερμηνεία, ξεχωρίζουν ως ιδιαίτερα τραυματισμένα παιδιά, ενώ το σύνολο των ηθοποιών διαμορφώνει μια πειστική εικόνα οικογενειακής αποσύνθεσης. Η Γιάννα Παπανικολάου, λιτή και αληθινή στο ρόλο της Θάλειας της μεγαλύτερης κόρης που είχε επωμιστεί και την ανατροφή των μικρότερων αδερφών της και ευθύνες που δεν της αναλογούσαν. Ο Μιχάλης, ο ευνοημένος πρωτότοκος ερμηνεύεται από τον Γιάννη Μιχαλόπουλο, σε μια συνεπή και ακριβή αποτύπωση της εξωτερικής αμηχανίας για τη θέση του ήρωά του και την ταυτόχρονη εσωτερική ικανοποίησή του. Με ψυχρό κυνισμό η παρουσία και η φωνή της Ασπασίας, της συζύγου του πρωτότοκου, που ερμηνεύεται από την Χριστίνα Μωρογιάννη. Ο Λάμπρος, ο καλόκαρδος γείτονας του Γιώργου Γερωνυμάκη, με διακριτικούς κωμικά υποκριτικούς τόνους, στέκεται στη γραμμή της δραματουργικής εκτόνωσης της παράστασης χωρίς να εκφυλίζει τον ήρωά του.
Η «Διαθήκη» αποκτά, τελικά, τη βαθύτερη πολιτική της διάσταση μέσα από την ίδια την έννοια της κληρονομιάς. Αυτό που μεταβιβάζεται από γενιά σε γενιά δεν είναι μόνο η περιουσία, αλλά κυρίως οι τρόποι άσκησης της εξουσίας, οι συναισθηματικές ελλείψεις και οι πληγές που κακοφορμίζουν.
Η παράσταση της Άννας Ετιαρίδου και του Κώστα Δελακούρα συνομιλεί έτσι άμεσα με τη μεταπολιτευτική θεατρική παράδοση της αποδόμησης της «αγίας ελληνικής οικογένειας», προσθέτοντας μια σύγχρονη ψυχολογική διάσταση. Δεν γινόμαστε μάρτυρες μιας εύκολης και αυτονόητης «κάθαρσης» ούτε θα δούμε να αποκαθίσταται τεχνητά η οικογενειακή ενότητα. Η σημαντικότερη παρακαταθήκη της παράστασης βρίσκεται άλλωστε στην αναμέτρηση με την αθέατη διαθήκη της οικογενειακής μνήμης. Πως να «καθαρθεί» μια τέτοια Διαθήκη;
Η παράσταση «Η Διαθήκη» παίζεται στο Θέατρο Βαφείο- Λάκης Καραλής (Κωνσταντινουπόλεως 115 & Αγίου Όρους 16, Κεραμεικός, Τηλ. 210 3425637) κάθε Σάββατο στις 21:00 και Κυριακή στις 20:00. Εισιτήρια μπορείτε να προμηθευτείτε ΕΔΩ
Κείμενο: Άννα Ετιαρίδου
Σκηνοθεσία: Κώστας Δελακούρας
Μουσική: Μανώλης Μπονιάτης
Φωτισμοί: Σάββας Σουρμελίδης
Φωτογραφίες: Μάνος Γεωργίου
Παραγωγή: Ομάδα «Πλάνη
Παίζουν οι ηθοποιοί:
Δημήτρης Αντωνιάδης
Γιάννα Παπανικολάου
Γιάννης Μιχαλόπουλος
Κώστας Δελακούρας
Άννα Ετιαρίδου
Σάντρα Ααρών
Γιώργος Γερωνυμάκης
Χριστίνα Μωρόγιαννη