Κριτική | «Οι Δωσίλογοι» στο Θέατρο Χώρα: αυτά τα «αυγά» ποιος θα τα σπάσει; Παρόλα τα πολύ θετικά και εύστοχα παραστασιακά χαρακτηριστικά της, η παράσταση, ενώ τολμά να ανοίξει τις μεγάλες πληγές της ιστορίας, να αναδείξει στο μεγάλο φινάλε της τη λέξη ΑΔΙΚΙΑ, να προκαλέσει την αγανάκτηση και να ανοίξει τη μνήμη των θυμάτων (σημαντικό στις μέρες μας), δεν αξιοποίησε την αποκαλυπτική δυνατότητα ενός τέτοιου πολιτικού θεάτρου, μένοντας αφενός στις γενικότητες του βιβλίου, και δίνοντας μεγαλύτερη έμφαση στις διώξεις και τα βασανιστήρια των αγωνιστών
Η μεταφορά στη σκηνή του βιβλίου του Μενέλαου Χαραλαμπίδη «Οι Δωσίλογοι», από τη θεατρική ομάδα elephas tiliensis των Δημήτρη Αγαρτζίδη και Δέσποινας Αναστάσογλου στο Θέατρο Χώρα, αποτελεί μια ενδιαφέρουσα απόπειρα θεατρικής προσέγγισης μιας από τις πιο σκοτεινές και λιγότερο επεξεργασμένες πλευρές της ελληνικής ιστορίας.
Η συνεργασία με τις δυνάμεις Κατοχής, οι μηχανισμοί καταστολής, η συγκρότηση των Ταγμάτων Ασφαλείας και η μεταπολεμική δικαστική και ποινική τύχη των συνεργατών των Γερμανών, συνθέτουν ένα ιστορικό υλικό με ιδιαίτερη πολιτική και κοινωνική βαρύτητα, ένα υλικό που επιμελώς αποσιωπείται. Και ένα υλικό που εντέχνως παραμορφώνεται και διαστρεβλώνεται, όποτε και με όποια ευκαιρία έρχεται στην επιφάνεια.
Ο Μενέλαος Χαραλαμπίδης, κατέγραψε σε ένα ογκώδες βιβλίο, αυτό το πλούσιο σε κατοχικές ιστορίες υλικό, κι ενώ, δεν μπορεί κανείς παρά να χαιρετίσει αυτήν την πρωτοβουλία, οφείλει ωστόσο να καταγράψει κάποιες πτυχές του, που παρόλη τη φιλότιμη προσπάθεια, ενισχύουν τη σύγχρονη τάση της αναθεώρησης της ιστορίας και το ξαναγράψιμό της, όχι με ιστορικούς και επιστημονικούς όρους, αλλά με όρους της τρέχουσας πολιτικής αναγκαιότητας…
Το βιβλίο εκκινείται από την αμφισβήτηση της εικόνας της ναζιστικής Κατοχής, σύμφωνα με την οποία η συνεργασία με τον κατακτητή αφορούσε μια περιορισμένη μειοψηφία, υποστηρίζοντας ότι, έως τα μέσα του 1943, τα δίκτυα των συνεργατών ήταν πολυπληθέστερα από τις δυνάμεις της Αντίστασης. Με αυτόν τον τρόπο ανατρέπει την ιστορική συνείδηση όσων έδρασαν και αντιστάθηκαν, χαρακτηρίζοντας ουσιαστικά μύθο την εικόνα της μαζικής αντιστασιακής κινητοποίησης και αποδίδοντας την απόκρυψη της έκτασης της συνεργασίας στη μεταπολεμική και μετεμφυλιακή λήθη. Και σε μια πιο προσεγμένη σημειολογία, θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί βάσει αυτής της θεωρίας, ότι οι δωσίλογοι δεν έκαναν τίποτε περισσότερο και τίποτα λιγότερο από αυτό που έκανε το σύνολο του ελληνικού λαού! Η προσέγγισή του αυτή, αποτελεί μια ακραία εκδοχή της αναθεωρητικής ανάγνωσης της δεκαετίας του ’40: αναδεικνύει την εμφύλια σύγκρουση ως κυρίαρχο στοιχείο της περιόδου, ενώ περιορίζει τόσο τη χρονική διάρκεια όσο και την κοινωνική έκταση της εθνικής αντίστασης, υποβαθμίζοντας τις στιγμές ευρύτερης ενότητας υπό τη σημαία του Ε.Α.Μ., απέναντι στους εισβολείς και στην Κατοχή.
Αυτές οι προβληματικές, δεν μπορούσαν παρά να περάσουν και στην παράσταση, μιας και το βιβλίο αποτέλεσε τον μπούσουλά της. Η παράσταση, επικεντρώνεται σε σκληρές ιστορίες βασανισμών και δολοφονιών αγωνιστών, και ενώ προκαλεί (δικαιολογημένα και αυθόρμητα) τη συγκίνηση, δείχνει να ξεστρατίζει από το αρχικό ζητούμενο της, τον δωσιλογισμό.
Όπως και στο βιβλίο του Μενέλαου Χαραλαμπίδη, έτσι και στη θεατρική του μεταφορά, η οικονομική διάσταση του δωσιλογισμού παραμένει η λιγότερο φωτισμένη. Γίνεται μεν αναφορά σε επιχειρηματίες, βιομηχάνους, εργολάβους και εμπόρους που συνεργάστηκαν με τις κατοχικές αρχές (με κάποια έμφαση στην υπόθεση της παραγωγής και διάθεσης του ελαιόλαδου), σε περιουσίες που δημιουργήθηκαν ή διογκώθηκαν μέσα στις συνθήκες της Κατοχής, στον μαυραγοριτισμό και στην οικονομική εκμετάλλευση μιας κοινωνίας που λιμοκτονούσε. Ωστόσο, η αφήγηση σταματά πριν φτάσει εκεί όπου θα αποκτούσε ίσως το μεγαλύτερο ενδιαφέρον: στην ταυτοποίηση όσων πλούτισαν και, κυρίως, στην παρακολούθηση της μετέπειτα οικονομικής και κοινωνικής τους διαδρομής.
Δεν κατονομάζονται οι οικονομικοί παράγοντες που δημιούργησαν ή διεύρυναν τις περιουσίες τους μέσα από τις συνθήκες της Κατοχής, παραμένοντας σε κάποιους «ανώνυμους» που τυχοδιωκτικά, υπηρεσιακά, ή από ανάγκη επιβίωσης δέχτηκαν να παίξουν προδοτικούς ρόλους. Δεν εξετάζεται ποιοι από αυτούς διατήρησαν τον πλούτο τους, ποιοι ενσωματώθηκαν στη μεταπολεμική οικονομική ελίτ και ποιοι συνέβαλαν στη δημιουργία νέων ισχυρών οικονομικών και πολιτικών οικογενειών. Με άλλα λόγια, η παράσταση επικεντρώνεται θεματικά στην ηθική κυρίως διάσταση της προδοσίας, αλλά αποφεύγει να αναμετρηθεί επαρκώς με την ταξική, πολιτική και οικονομική της αφετηρία.
Κάποιοι θα πουν πως μια θεατρική παράσταση δεν είναι υποχρεωμένη να υποκαταστήσει την ιστορική έρευνα. Όταν, όμως, επιλέγει να υιοθετήσει τη μορφή του θεατρικού ντοκουμέντου και να αναδείξει τον δωσιλογισμό ως ένα σύνθετο κοινωνικό φαινόμενο, η απουσία αυτής της καίριας διάστασης γίνεται αισθητή. Δεν αρκεί να καταγγέλλεται ο προδότης ως ηθικά αποκρουστική φιγούρα. Δεν αρκεί να κυλάν τα δάκρυα στο κοινό για τους ανθρώπους που έδωσαν τις ζωές τους και υπέμειναν τα πάνδεινα. Χρειάζεται να φωτίζεται και το σύστημα συμφερόντων που επέτρεψε να συμβαίνουν όλα αυτά, την ποδοπάτηση της ανθρώπινης υπόστασης, τη συσσώρευση του πλούτου στους λίγους, χωρίς να αφήνει στο απυρόβλητο τις κοινωνικές και οικονομικές δομές που ευνοούν τα φαινόμενα αυτά. Διαφορετικά, το όλο ιστορικό υλικό, μετατρέπεται σε μια ανεπίδοτη καταγγελία, ένα γράμμα κενό, χωρίς αποστολέα και κυρίως χωρίς παραλήπτη.
Η παράσταση διαθέτει αναμφισβήτητα την υφή και αρκετές από τις ποιότητες ενός θεατρικού ντοκουμέντου, σε μια ξεκάθαρη μπρεχτική τοποθέτηση. Αρχειακό υλικό, φωτογραφίες, μαρτυρίες και ιστορικά τεκμήρια εντάσσονται στη σκηνική αφήγηση με μικρόφωνα και τηλεβόες, μέσα σε ένα χωμάτινο από γκρεμίδια σκηνικό περιβάλλον, με μια γυάλινη προθήκη-χοάνη, με μια λάμπα ανάκρισης να αιωρείται, και με μια καμπάνα να σημαίνει και να υπογραμμίζει τα τεκταινόμενα (σκηνογράφος – ενδυματολόγος Μαγδαληνή Αυγερινού), προσδίδοντάς της μια αίσθηση αυθεντικότητας και ιστορικής τεκμηρίωσης. Η σκηνοθεσία επιβάλλει μια συνεχή και ακατάπαυστη κινησιολογία (χάρη στην διδασκαλία της κίνησης από την Δέσποινα Αναστάσογλου), αφήνοντας πολλές φορές την παραστατικότητα στα μετόπισθεν πίσω από ένα διχτυωτό καταπέτασμα (σημαντικός ο ρόλος των φώτων των Τάσου Παλαιορούτα και Ιωάννας Αθανασίου), τα ιστορικά ντοκουμέντα μελοποιούνται από την Μάρθα Μαυροειδή, μέχρι να επιβληθεί σκηνικά η απόλυτη γύμνια και η έκθεση, φορτίζοντας έτσι συναισθηματικά την αφήγηση.
Με αυτούς τους τρόπους, η διαλεκτική του θεάτρου συνδέεται με τη διαλεκτική του πραγματικού. Καλλιτεχνικές επεμβάσεις προωθούν την ενεργή συγκινησιακή συμμετοχή του κοινού, η γλώσσα και οι λέξεις αποκτούν σωματικότητα, ο ζωντανός σχολιασμός γίνεται το δομικό στοιχείο της παράστασης. Διακοπές, επαναλήψεις και εκφραστικά μέσα επιτρέπουν τις ατομικές υποκριτικές δεινότητες των επί σκηνής Μαρκέλλας Γιαννάτου,Τόλη Μπριασούλη, Βίκυς Κατσίκα, Εμμανουήλ Κοντού, Άρη Λάσκου αλλά και των ίδιων Δημήτρη Αγαρτζίδη και Πηνελόπης Αναστάσογλου να ενταχθούν σε ένα «περφορματίφ» σύνολο ώστε να συγκροτήσουν μια σκηνική κολλεκτίβα, αντιμετωπίζοντας στα ίσια και εύστοχα τη δυσκολία του εγχειρήματος να μετατραπεί σε θεατρικό υλικό ένα έργο που φέρει μια άλλη υπογραφή ως προς το είδος. Όλα αυτά, εξαιρετικά και καλοδουλεμένα.
Παρόλα τα πολύ θετικά και εύστοχα παραστασιακά χαρακτηριστικά της, η παράσταση, ενώ τολμά να ανοίξει τις μεγάλες πληγές της ιστορίας, να αναδείξει στο μεγάλο φινάλε της τη λέξη ΑΔΙΚΙΑ, να προκαλέσει την αγανάκτηση και να ανοίξει τη μνήμη των θυμάτων (σημαντικό στις μέρες μας), δεν αξιοποίησε την αποκαλυπτική δυνατότητα ενός τέτοιου πολιτικού θεάτρου, μένοντας αφενός στις γενικότητες του βιβλίου, και δίνοντας μεγαλύτερη έμφαση στις διώξεις και τα βασανιστήρια των αγωνιστών.
Και το ερώτημα γεννιέται αυθόρμητα: αξίζει όλη αυτή η έρευνα σε ό,τι αφορά το βιβλίο, και κατά συνέπεια όλη αυτή η επίπονη θεατρική δημιουργικότητα, όταν ήδη έχεις αποφασίσει να «μην σπάσεις αυγά», πόσο μάλλον όταν στις μέρες μας αυτά τα αυγά έχουν βγάλει στο προσκήνιο τους απογόνους των δωσίλογων; Και μπορείς να περιορίσεις όλο αυτό το υλικό, σε μια απλή καταγραφή του παρελθόντος σε ό,τι αφορά το βιβλίο και αναπαράσταση σε ό,τι αφορά την παράσταση, χωρίς να υπηρετήσεις τελικά εμμέσως πλην σαφώς τις αποσιωπήσεις της επίσημης ιστοριογραφίας;
Η παράσταση παίζεται στο Θέατρο Χώρα σε παραγωγή του Θεάτρου του Νέου Κόσμου κάθε Δευτέρα και Τρίτη στις 21:00 και Τετάρτη στις 20:00. Επιπλέον παραστάσεις: Κυριακή 15 και 22 Νοεμβρίου στις 21:30. Εισιτήρια μπορείτε να προμηθευτείτε ΕΔΩ
Σκηνοθεσία – Δραματουργία Δημήτρης Αγαρτζίδης, Δέσποινα Αναστάσογλου
Επιστημονικός σύμβουλος Παναγιώτης Μιχαλόπουλος
Μουσική – Φωνητική προετοιμασία Μάρθα Μαυροειδή
Σκηνογράφος – Ενδυματολόγος Μαγδαληνή Αυγερινού
Βίντεο Μικαέλα Λιακατά
Σχεδιασμός φωτισμών Τάσος Παλαιορούτας, Ιωάννα Αθανασίου
Επιμέλεια κίνησης – Τεχνική Alexander Δέσποινα Αναστάσογλου
Φωτογραφίες Ελίνα Γιουνανλή
Τράιλερ Θωμάς Παλυβός
Βοηθός σκηνοθέτη Φαίδρα Φασούλα
Βοηθός σκηνογράφου – ενδυματολόγου Κυριακή Φόρτη
Παίζουν Δημήτρης Αγαρτζίδης, Δέσποινα Αναστάσογλου, Μαρκέλλα Γιαννάτου, Τόλης Μπριασούλης, Βίκυ Κατσίκα, Εμμανουήλ Κοντός, Άρης Λάσκος