Κριτική | «Αίας, η τρέλα» από τον Θεόδωρο Τερζόπουλο: τα σύμβολα μιας αυθάδους παράστασης. Οι λέξεις πάντα στον Θεόδωρο Τερζόπουλο δεν εκτοξεύονται τυχαία και άμετρα αλλά αποκτούν ρυθμό, ηχητική ένταση και σωματική υπόσταση, βγαλμένες πρώτα από τα κατάβαθα του ανθρώπινου σώματος για να ενδυθούν με τα χρώματα της ψυχής. Μέσα από αυτό το τελετουργικό που στήνει ο Θεόδωρος Τερζόπουλος στη σκηνή δεν οδηγούμαστε βεβαιως στην ζητούμενη από την τραγωδία αριστοτέλεια κάθαρση αλλά γινόμαστε μάρτυρες, μετοχοι και αυτουργοί σε έναν αέναο κύκλο καταστροφής.
Έχοντας απομακρυνθεί από τον κορμό της αριστοτέλειας απόδοσης της τραγωδίας, στο Θέατρο Άττις, ο Θεόδωρος Τερζόπουλος, εγκύπτει στον σοφόκλειο «Αίαντα», απομονώνοντας τον σκοτεινό πυρήνα του, που περιστρέφεται γύρω από την πολεμική μανία και την ψυχολογική κατάρρευση του ανθρώπου-ήρωα-μηχανή πολέμου.
Ο Θεόδωρος Τερζόπουλος επιλέγει ένα συγκεκριμένο επεισόδιο της τραγωδίας: την έκρηξη της μανίας του Αίαντα, ο οποίος, παραδομένος στην παραίσθηση, εκλαμβάνει τα ζώα του στρατοπέδου ως εχθρούς και τα σφαγιάζει, πιστεύοντας ότι εκδικείται τους Αχαιούς. Η βίαιη παραίσθηση και, κυρίως, η επώδυνη συνειδητοποίηση της πράξης του, αποτελούν τον δραματουργικό άξονα της σύνθεσης. Η αφήγηση του αγγελιαφόρου της τραγωδίας υποτάσσεται σε μια τελετουργική αναπαράσταση της τρέλας, με δομικά στοιχεία της την επανάληψη, την σωματικότητα (βεβαίως) και τη συμβολική εικαστική σύνθεση.
Έχει γραφεί ότι κάθε τραγωδία βασίζεται σε τρία κρίσιμα στοιχεία: μύθο, τελετουργία και σύμβολο, και νομίζω ότι αυτή η αντίληψη, βρίσκει την τέλεια εφαρμογή της στη θεατρική σκέψη, πρακτική και σκηνική τέχνη του Θεόδωρου Τερζόπουλου.
Η σκηνογραφία αποτελεί τον πρώτο και βασικότερο συμβολικό άξονα της παράστασης. Είκοσι μία γούρνες, τοποθετημένες -όχι τυχαία – σε διάταξη σταυρού (μια καίρια αναφορά στην υποκριτική χριστιανική ηθική του «αγαπάτε αλλήλους», μαύρες εξωτερικά, κόκκινες εσωτερικά, εμπνέονται από τους αρχαίους κοθόρνους, τα υπερυψωμένα υποδήματα των ηθοποιών της τραγωδίας. Ωστόσο, η αρχική τους αναφορά μετασχηματίζεται: γίνονται ταΐστρες ζώων, δοχεία αίματος για να καταλήξουν φέρετρα. Τα σκηνικά αυτά αντικείμενα αποκτούν πολλαπλές σημασίες, που δημιουργούν μια διαρκή μεταπήδηση ανάμεσα στο ανθρώπινο και το ζωώδες, στη ζωή και τον θάνατο, στο ιερό και το ανόσιο. Οι κοθόρνοι, παραδοσιακά συνδεδεμένοι με την ανύψωση και τη μεγαλοπρέπεια της τραγικής μορφής, σε συνδυασμό με τα αραδιασμένα μαχαίρια που έρχονται διαδοχικά στα χέρια των ηθοποιών, εδώ λειτουργούν αντίστροφα: υπονομεύουν και υποσκάπουν την ηρωική της διάσταση. H δόξα του πολεμιστή παραχωρεί τη θέση της σε μια αδιάλειπτη εικόνα της σφαγής.
Ένας δεύτερος συμβολικός άξονας συγκροτείται γύρω από το ανθρώπινο σώμα ως όργανο και μέσο εκδήλωσης της τρέλας. Η παράσταση ξεκινά με ένα παρατεταμένο, σχεδόν ανεξέλεγκτο γέλιο. Οι τρεις ηθοποιοί, με τα σώματα σε διαρκή ένταση, με τα κεφάλια σκυμμένα στις γούρνες σαν τα ίδια τα ζώα που ταΐζονται και σε λίγο θα σφαγούν, γελούν σπασμωδικά, υστερικά, μέχρι το γέλιο να μετατραπεί σε κραυγή, βρυχηθμό και σωματικό σπασμό. Το γέλιο, που συνήθως συνδέεται με τη χαρά και την απελευθέρωση, αποκτά μια απειλητική, σχεδόν ζωώδη διάσταση. Το σώμα προΐσταται του λόγου και γίνεται ο τόπος όπου αναπτύσσεται η ψυχική αποδιοργάνωση της ατομικής τρέλας που θα εξελιχθεί σε πολεμική μανία. Μέσα από αυτή τη διαδικασία, η τρέλα δεν παρουσιάζεται ως μια απλή παθολογική κατάσταση (πως άλλωστε;) , αλλά ως σωματική αποτύπωση της απώλειας της ανθρώπινης αυτοκυριαρχίας.
Η διανομή της ερμηνείας στους Σταύρο Παπαδόπουλο, Νίκο Ντάση και Τάσο Δήμα (ο οποίος έρχεται στην παράσταση από το μακρινό 2004 όταν πρωτοπαρουσιάστηκε η σύλληψή της, μαζί του τότε ήταν ο Σάββας Στρούμπος και ο Μελέτης Ηλίας) διακρίνεται σε τρεις διαφορετικές εκφραστικές αποχρώσεις που απηχούν την ποιότητα της πραγματικότητας του πολέμου. Το τραγικό, το σατυρικό και το κωμικό συνυπάρχουν (σαν να βρίσκουν έκφραση τα τρία είδη του δράματος), χτίζοντας μια ενιαία πολεμική συνείδηση, διατέμνοντάς την στα στοιχεία της. Μια ενιαία, αλλά διασπασμένη συνείδηση που μεταβάλλεται σε ένα καθολικό συλλογικό συνειδητό με μεγαλείο και γελοιότητα ταυτόχρονα, αποδομώντας την ενιαία ηρωική ταυτότητα. Τρία σώματα δονούμενα είναι οι ηθοποιοί, τρεις ψυχές παλλόμενες, που μεταφέρονται από την παγωμένη σιωπή, στην κραυγαλέα απόγνωση και γίνονται οι ίδιοι τα αιώνια σύμβολα, θύματα και θύτες του φονικού πολεμικού μηχανισμού.
Ο λόγος τους, περιορισμένος σε επιλεγμένα αποσπάσματα από την αφήγηση του Αγγελιοφόρου, αποκτά και αυτός επίσης συμβολική λειτουργία. Η επανάληψη μετατρέπεται σε μετουσίωση της τελετουργίας, σχεδόν σε έναν μηχανισμό εμμονικής αναβίωσης της βίας. Οι λέξεις πάντα στον Θεόδωρο Τερζόπουλο δεν εκτοξεύονται τυχαία και άμετρα, αλλά αποκτούν ρυθμό, ηχητική ένταση και σωματική υπόσταση, βγαλμένες πρώτα από τα κατάβαθα του ανθρώπινου σώματος, για να ενδυθούν με τα χρώματα της ψυχής. Μέσα από αυτό το τελετουργικό που στήνει ο Θεόδωρος Τερζόπουλος στη σκηνή δεν οδηγούμαστε βεβαίως στη ζητούμενη από την τραγωδία αριστοτέλεια κάθαρση αλλά γινόμαστε μάρτυρες, μέτοχοι και αυτουργοί σε έναν αέναο κύκλο καταστροφής.
Στην τελική ενότητα της παράστασης, τα κόκκινα γυναικεία ψηλοτάκουνα παπούτσια που απροσδόκητα αποκαλύπτονται, παραπέμπουν στο αίμα, υποδηλώνοντας την παρουσία των γυναικών και των αθώων θυμάτων που μένουν συνήθως στο περιθώριο της ηρωικής πολεμικής αφήγησης. Λειτουργούν ως ίχνη μιας ανθρώπινης παρουσίας που απουσιάζει, διευρύνοντας το πεδίο της βίας πέρα από τη σύγκρουση των πολεμιστών. Το ηχοτόπιο με τους ήχους πολεμικών συρράξεων συνδέει τον μυθικό χρόνο του Τρωικού Πολέμου με τη σύγχρονη οδυνηρή παγκόσμια πραγματικότητα.
Το ουσιαστικό διακύβευμα της παράστασης βρίσκεται στην αποδόμηση του ηρωικού προτύπου. Ο ένδοξος πολεμιστής απογυμνώνεται από τη μυθολογική του αίγλη και αποκαλύπτεται ως μια αιματοβαμμένη, τραγική μορφή, εγκλωβισμένη στην ίδια τη βία που υπηρετεί. Τα σκηνικά αντικείμενα, το σώμα, ο λόγος και ο ήχος συγκροτούν ένα ενιαίο συμβολικό σύστημα, μέσα από το οποίο η ατομική παραφροσύνη του Αίαντα μετατρέπεται σε συλλογικό σχόλιο για την ανθρώπινη βαρβαρότητα.
Γι’ αυτό και η παράσταση του Θεόδωρου Τερζόπουλου είναι βέβηλη και αυθάδης. Γιατί, μέσα στην ελλειπτικότητα της, δεν προτάσσει τη βαρβαρότητα σαν μια εξαίρεση της ιστορίας και καταλήγει φέρνοντας στο φως τις τύψεις που οφείλει να έχει η Ανθρωπότητα για την κατάντια της. Τη μόνη πλέον βεβαιότητά μας.
Η παράσταση παίζεται στο θέατρο Άττις κάθε Πέμπτη, Παρασκευή, Σάββατο στις 21.00, Κυριακή στις 19.00. Εισιτήρια μπορείτε να προμηθευτείτε ΕΔΩ.
Σκηνοθεσία- Σκηνική εγκατάσταση – Διασκευή Θεόδωρος Τερζόπουλος
Φωτισμοί Θεόδωρος Τερζόπουλος – Κωνσταντίνος Μπεθάνης
Εκτέλεση σκηνικής εγκατάστασης Χαράλαμπος Τερζόπουλος
Υπεύθυνη παραγωγής Μαρία Βογιατζή
Φωτογραφίες από τις πρόβες Κατερίνα Τζιγκοτζίδου
Διανομή Τάσος Δήμας, Νίκος Ντάσης, Σταύρος Παπαδόπουλος