Συνέντευξη | Θωμάς Θάνος: «Βλέπω μια κοινωνία ανίκανη να ανατρέψει τους μηχανισμούς που γεννούν τη βία…» Αυτό που προσπαθώ να κάνω είναι να απέχω από ερμηνείες του έργου που μπορεί να παρουσιάζονται είτε στο θέατρο είτε σε βίντεο από παλιότερες παραστάσεις. Αν εξαιρέσουμε την ταινία, την οποία είχα να δω αρκετό καιρό πριν την έναρξη των προβών, δεν είχα δει σε καμία άλλη εκδοχή τον Έμπορο της Βενετίας. Κατά τα άλλα, οι βιβλιογραφικές αναφορές στο έργο είναι αμέτρητες και κατ’ επέκταση η δική μου ερμηνεία είναι αναπόφευκτα επηρεασμένη σε κάποιο βαθμό. Η ύπαρξη των ηθοποιών είναι αυτό που κάνει στο τέλος της ημέρας τη διαφορά. Η προσωπική μου ματιά θα διαμορφωθεί και από το πως βλέπει ο ηθοποιός το ρόλο του. Συνεπώς, αφήνοντας χώρο μέσα μου και για την οπτική των ηθοποιών, δεν κατοχυρώνω τίποτα.
Από τη μουσική στο θέατρο και από την υποκριτική στη σκηνοθεσία, ο Θωμάς Θάνος είναι από εκείνα τα ανήσυχα πνεύματα που χαράσσουν την καλλιτεχνική διαδρομή τους μέσα διαφορετικές μορφές έκφρασης.
Απόφοιτος της Δραματικής Σχολής Βεάκη, συνιδρυτής, μαζί με τον Γιώργο Αντωνόπουλο, της καλλιτεχνικής ομάδας Contratiempo, έχει συνδέσει την πορεία του με παραστάσεις που προσεγγίζουν το θέατρο ως πεδίο δημιουργίας, αναζήτησης και ουσιαστικού διαλόγου με το κοινό.
Μετά το εξαιρετικό «Τέλος του Παιχνιδιού» του Σάμουελ Μπέκετ, ο Θάνος καταπιάνεται σκηνοθετικά για δεύτερη χρονιά με ένα από τα πιο σύνθετα και αμφιλεγόμενα έργα του Σαίξπηρ, τον «Έμπορο της Βενετίας» που παρουσιάζεται στο Θέατρο 104. Στη δική του ανάγνωση, η βενετσιάνικη κοινωνία δεν αποτελεί απλώς το ιστορικό πλαίσιο της δράσης, αλλά έναν κόσμο όπου το κέρδος, οι κοινωνικές ανισότητες και η υποκρισία διαμορφώνουν τις ανθρώπινες σχέσεις. Στο επίκεντρο βρίσκεται ο Σάιλοκ, όχι αποκομμένος από το περιβάλλον που τον εχθρεύεται, αλλά ως πρόσωπο που η σκληρότητα και η μισαλλοδοξία της κοινωνίας συμβάλλουν στη διαμόρφωσή του.
Πόσο εύκολα διακρίνεται το θύμα από τον θύτη; Πόσο ανεπηρέαστη μπορεί να είναι η δικαιοσύνη από εκείνους που έχουν την εξουσία να ερμηνεύουν τους νόμους; Και τι συμβαίνει όταν μια κοινωνία τιμωρεί τη βία, χωρίς να αναμετριέται με τις συνθήκες που τη γεννούν;
Στη συνέντευξη που ακολουθεί στο teatrik.gr, ο Θωμάς Θάνος μιλά για τη δική του προσέγγιση στον σαιξπηρικό κόσμο, για τη σκηνοθετική ελευθερία και τη δημιουργική συνάντηση με τους ηθοποιούς. Κυρίως, όμως, υπερασπίζεται μια ουσιαστική λειτουργία της τέχνης:μιας τέχνης που δεν προσφέρει έτοιμες απαντήσεις, αλλά αφήνει ανοιχτά ερωτήματα.
Τι ήταν εκείνο που σε γοήτευσε στον Έμπορο της Βενετίας πριν από σχεδόν είκοσι χρόνια και τι σε κάνει να επιστρέφεις σε αυτόν σήμερα;
Ακόμα προσπαθώ να το προσδιορίσω. Μάλλον η ερμηνεία του Αλ Πατσίνο στην ταινία. Ο Σαίξπηρ καταφέρνει και δημιουργεί χαρακτήρες – αρχέτυπα. Και τα αρχέτυπα πάντα μιλούν στο ενδότερο μέσα μας, χωρίς καν εμείς να το καταλαβαίνουμε.
Πώς διαχειρίζεσαι στην παράσταση τη δύσκολη σχέση του έργου με τον αντισημιτισμό (όπως θεωρείται ότι είναι έντονος);
Καταρχάς θέλω να τονίσω ότι το έργο δεν είναι αντισημιτικό. Ο Σαίξπηρ -πολύ σοφά- χρησιμοποίησε το ρατσιστικό στερεότυπο της εποχής προκειμένου να καταδείξει την ανακύκλωση του μίσους. Από γραφής το έργο, τοποθετεί τον Σάιλοκ στη θέση του χαμένου. Εγώ προσπάθησα να φωτίσω και να τονίσω την ανήθικη και υποκριτική πλευρά των Χριστιανών, επιδιώκοντας ο θεατής να κατανοήσει τι είναι αυτό που οδηγεί τον Σάιλοκ να δράσει σκληρά και απάνθρωπα.
Γιατί θεωρείς ότι ο Σάιλοκ και ο Αντόνιο, παρά την έχθρα τους, μοιάζουν περισσότερο απ’ όσο διαφέρουν;
Αυτό ήταν το πρώτο πράγμα που συζήτησα με του ηθοποιούς. Με μία πρόχειρη ανάγνωση, ο Σάιλοκ και ο Αντόνιο φαίνονται αντίθετοι. Τόσο σε ταξικό επίπεδο, όσο και σε επίπεδο αντίληψης της κοινωνίας και της οικονομίας. Παρ’ όλα αυτά, και οι δύο είναι άνθρωποι που έχουν αναλωθεί στη σκληρή καπιταλιστική οικονομία – που μόλις είχε γεννηθεί – με αποτέλεσμα να μην απολαμβάνουν τη ζωή τους. Ο μεν Σάιλοκ εμφανίζεται στο έργο ως χήρος μονόχνοτος τοκογλύφος να σιχαίνεται τη μουσική και το καρναβάλι της Βενετίας, ο δε Αντόνιο, μελαγχολικός και κρυφά ερωτευμένος με το φίλο του Μπασάνιο να διατίθεται να θυσιάσει την ίδια του τη ζωή για αυτόν και ποτέ να μην καταφέρνει να του το αποκαλύψει. Όλο αυτό φωτίζεται ακόμα πιο έντονα από τη στιγμή που αντιπαραβάλλεται το γεμάτο ζωή ερωτευμένο ζευγάρι Πόρσια – Μπασάνιο. Με βάση την προαναφερθείσα οπτική, ξεφεύγουμε ακόμα περισσότερο από το πρίσμα του θρησκευτικού διαχωρισμού και εστιάζουμε στη βαθύτερη ουσία του έργου, που είναι το πως μπορεί να συμβάλλει η σκληρή καπιταλιστική ηθική στην αποξένωση των ανθρώπων.
Στο σκηνοθετικό σου σημείωμα περιγράφεις την Βενετία ως μια σκληρή καπιταλιστική κοινωνία. Αν μεταφέρουμε το έργο στο σήμερα, ποιος είναι ο σύγχρονος Σάιλοκ;
Ο σύγχρονος Σάιλοκ είναι ο άνθρωπος ο οποίος έχει απομακρυνθεί από το συνάνθρωπο του και αναλωνόμενος στο βωμό του κέρδους, καλλιεργεί μέσα του τη μισαλλοδοξία. Αν κοιτάξουμε γύρω μας βλέπουμε πολλά τέτοια παραδείγματα. Ίσως ένα κομμάτι του καθενός από εμάς κρύβει ένα κομμάτι του.
Στη δικαστική σκηνή, η Πόρσια επικαλείται τον νόμο για να ανατρέψει την απαίτηση του Σάιλοκ. Πόσο ουδέτερη είναι, τελικά, η δικαιοσύνη όταν οι κανόνες της ερμηνεύονται από εκείνους που ανήκουν στην κυρίαρχη κοινωνική τάξη;
Οι νόμοι θεσπίζονται και κατ’ επέκταση ερμηνεύονται από ανθρώπους – δικηγόρους, δικαστές, εισαγγελείς κλπ. Συνεπώς η εκάστοτε ερμηνεία επηρεάζεται από το φρόνημα του καθενός. Κατά την άποψη μου, είναι πολύ δύσκολο η δικαιοσύνη να παραμείνει ουδέτερη από τη στιγμή που είναι στην ανθρώπινη φύση η προάσπιση του προσωπικού συμφέροντος. Πόσο μάλλον, όταν οι κανόνες της ερμηνεύονται από εκείνους που ανήκουν στην κυρίαρχη τάξη. Στην περίπτωση, όμως, της Πόρσια, η ίδια εμφανίζεται στο δικαστήριο αρχικά να προσπαθεί να μεταπείσει το Σάιλοκ χρησιμοποιώντας επιχειρήματα για το έλεος. Μόνο όταν βλέπει πως δεν μπορεί να τον μεταπείσει, χρησιμοποιεί την κατά γράμμα ερμηνεία του νόμου, το ίδιο όπλο που χρησιμοποιεί δηλαδή και ο Σάιλοκ…
Στο τέλος του έργου, η κοινωνία της Βενετίας επιβιώνει χωρίς να χρειαστεί να αναμετρηθεί ουσιαστικά με τη δική της ευθύνη για τη μετατροπή του Σάιλοκ σε εχθρό. Μήπως αυτή είναι και η πιο επικίνδυνη λειτουργία κάθε συστήματος εξουσίας: να τιμωρεί εκείνον που εκδηλώνει τη βία, διατηρώντας ανέπαφους τους μηχανισμούς που τη γεννούν; Και πώς μεταφέρεται αυτή η αντίφαση στη σκηνή;
Συμφωνώ απόλυτα με αυτήν την τοποθέτηση. Και αυτό είναι αυτό που με τρομάζει. Βλέπω μια κοινωνία ανίκανη να ανατρέψει τους μηχανισμούς που γεννούν τη βία, και ανίκανη να κάνει την αυτοκριτική της. Το έργο μας εκτυλίσσεται κατά τη διάρκεια του καρναβαλιού. Αντιμετωπίσαμε, λοιπόν, όλους τους φαινομενικά ηθικούς χριστιανούς του έργου σαν υποκριτές καρναβαλιστές που στο τέλος μετατρέπονται σε όρνεα που θέλουν να κατασπαράξουν τον εβραίο αντίζηλο τους.
Πώς λειτουργεί, αλήθεια, η εναλλαγή των δεκατριών ρόλων από πέντε ηθοποιούς;
Αυτό ήταν το πιο διασκεδαστικό κομμάτι της διαδικασίας. Όταν καλείσαι να κάνεις μία τέτοια προσαρμογή σε ένα τόσο ογκώδες έργο, καλείσαι να γίνεις ευρηματικός. Ευτυχώς το θέατρο μας προσφέρει τεχνικές για να το πετύχουμε. Εμείς έπρεπε να θέσουμε σε λειτουργία τη φαντασία μας και να δουλέψουμε σκληρά.
Πόσο εύκολο είναι να διατηρήσεις την προσωπική σου ματιά όταν ένα έργο έχει ήδη ερμηνευτεί, σχολιαστεί και παρουσιαστεί τόσες φορές;
Αυτό που προσπαθώ να κάνω είναι να απέχω από ερμηνείες του έργου που μπορεί να παρουσιάζονται είτε στο θέατρο είτε σε βίντεο από παλιότερες παραστάσεις. Αν εξαιρέσουμε την ταινία, την οποία είχα να δω αρκετό καιρό πριν την έναρξη των προβών, δεν είχα δει σε καμία άλλη εκδοχή τον Έμπορο της Βενετίας. Κατά τα άλλα, οι βιβλιογραφικές αναφορές στο έργο είναι αμέτρητες και κατ’ επέκταση η δική μου ερμηνεία είναι αναπόφευκτα επηρεασμένη σε κάποιο βαθμό. Η ύπαρξη των ηθοποιών είναι αυτό που κάνει στο τέλος της ημέρας τη διαφορά. Η προσωπική μου ματιά θα διαμορφωθεί και από το πως βλέπει ο ηθοποιός το ρόλο του. Συνεπώς, αφήνοντας χώρο μέσα μου και για την οπτική των ηθοποιών, δεν κατοχυρώνω τίποτα.
Ως σκηνοθέτης που επιλέγει να αναμετρηθεί με ζητήματα ρατσισμού, αδικίας και κοινωνικής υποκρισίας, αισθάνεσαι την ευθύνη να δίνεις απαντήσεις ή θεωρείς πως είναι πιο έντιμο να αφήνεις τα ερωτήματα ανοιχτά;
Θεωρώ πιο έντιμο να αφήνω ανοιχτά ερωτήματα. Αυτός είναι ο ρόλος του θεάτρου και της τέχνης ευρύτερα.
Υπάρχει κάτι που έχεις στερηθεί για χάρη του θεάτρου και κάτι άλλο που σου έχει προσφέρει και δεν θα μπορούσες να έχεις βρει αλλού;
Λατρεύω αυτή τη δουλειά. Στις διακοπές μου, ανυπομονώ να επιστρέψω για να δουλέψω. Δε νιώθω ότι στερούμαι κάτι για χάρη του θεάτρου. Είναι ένα αντικείμενο στο οποίο καλείσαι να το εξασκήσεις χρησιμοποιώντας το μυαλό και το συναίσθημα σου εξίσου. Νομίζω πως μόνο στην τέχνη μπορείς να συνδυάσεις αυτά τα δύο. Απλώς, το θέατρο, με έναν μαγικό τρόπο, αποτελεί τόσο παραστατική όσο και εικαστική τέχνη, οπότε με έναν τρόπο αποτελεί
σύμπραξη και των υπολοίπων τεχνών. Απλά μοναδικό.
Η παράσταση «Ο Έμπορος της Βενετίας» του William Shakespeare παίζεται σε σκηνοθεσία Θωμά Θάνου στο Θέατρο 104 κάθε Σάββατο στις 21:15 και Κυριακή στις 18:00. Εισιτήρια μπορείτε να προμηθευτείτε ΕΔΩ
