Κριτική | «I-ONE» στη Μικρή Επίδαυρο: Βιριπάγεφ, ένας εξαιρετικά χρήσιμος άνθρωπος. Αυτή η μετατόπιση δεν αφορά μόνο το I–ONE. Διατρέχει, με διαφορετικές μορφές, τη δραματουργία του Βιριπάγεφ. Από το «Έχω σιχαθεί τη Δημοκρατία» και το «Κάθε άνθρωπος που σκέφτεται, σκέφτεται πάντα προς όφελός του», στο «Οξυγόνο» του 2002, έως στο «Τι είναι χειρότερο από τον φασισμό; Μα η έννοια της Δικαιοσύνης!» και το «αφιέρωσε τη ζωή στου στον εαυτό σου» στο «Ι-ΟΝΕ» του 2026, φαίνεται ότι όχι μόνο δεν έχει αλλάξει τίποτα, αλλά ο συγγραφέας επιστρέφει με περισσότερη επιμονή και θράσος στην «ανατρεπτική» οπισθοδρόμηση που επαγγέλλεται. Οι χαρακτήρες δεν είναι φορείς πραγματικής δραματικής σύγκρουσης, αλλά μετατρέπονται σε προσχηματικά οχήματα πνευματικών και ηθικών διακηρύξεων, μιας συγκεκριμένης κοσμοθεωρίας.
Αγαπημένο παιδί της Δύσης ο Ιβάν Βιριπάγεφ, έχει αποδεχτεί ένθερμα το ρόλο της πολιτιστικής βιτρίνας της και του σύγχρονου κορυφαίου προπαγανδιστή των πολιτικών αφηγημάτων της.
Υπάρχει πάντα ένα ενδιαφέρον προσχηματικό περιβάλλον στα έργα του, τα οποία όλα ενδύονται έντεχνα, είναι η αλήθεια, έναν μανδύα ριζοσπαστισμού, αλλά στην ουσία ανακαλύπτει κανείς έναν βαθύ συντηρητισμό, μια ιδεολογική οπισθοδρόμηση και μια ροπή σε έναν ηθικοπλαστικών διαστάσεων Υπεράνθρωπο.
Στο «I–ONE» του Ιβάν Βιριπάγεφ, που παρουσιάστηκε στη Μικρή Επίδαυρο σε σκηνοθεσία Γκαλίν Στόεφ, δεν υπάρχει καμία διαφοροποίηση από τις ιδεολογικές και τεχνικές συνισταμένες του, αντίθετα, για άλλη μια φορά, επιβεβαιώνεται αυτή η στρατευμένη πορεία του.
Η τεχνητή νοημοσύνη είναι το θέμα σε μια δυστοπία του 2050, όπου μια παρανοϊκή παιδοκτόνος, δέχεται να μπει σε μια διαδικασία θεραπείας της από αυτήν αλλά όλο αυτό αποτελεί απλά το φουτουριστικό περίβλημα. Από κάτω, βρίσκεται ένα πολύ παλιότερο ιδεολογικό και θεολογικό σχήμα: ο άνθρωπος πρέπει να διορθωθεί, να θεραπευτεί, να απαλλαγεί από την ενοχή και το «κακό» και τελικά να οδηγηθεί στην προσωπική του λύτρωση.
Η σκηνοθεσία του Γκαλίν Στόεφ, δε κρύβει καμιά συνταρακτική αποκάλυψη ή πρόταση. Επιλέγει τον τεμαχισμό του ρόλου της διαταραγμένης γυναίκας σε τρεις «ομοιόμορφες» σε εμφάνιση ηθοποιούς Σοφία Κόκκαλη, Karolina Rzepa, Antigone Dushesne, τις ντύνει εξίσου ομοιόμορφα με στολές που θυμίζουν καθολικές μοναχές με το κολάρο να κάνει αναφορά σε κατασταλτική ψυχιατρική ρόμπα, τα αλλάζει σε τούλινα φορεματάκια της πρώτης καθολικής μετάληψης, για να καταλήξουν ακάλυπτες, όταν στο φινάλε απεκδυθούν τον ρόλο, και μιλήσουν για… τα συμπεράσματα της παράστασης! Ένας ακαθόριστος γιγαντιαίος μεταλλικός μηχανισμός σαν τεράστιο έντομο, επιβάλλει την παρουσία του στη σκηνή, χωρίς καμία όμως περαιτέρω σκηνική λειτουργικότητα. Απλά υπάρχει εκεί.
Με αφορμή την ψυχική διαταραχή της ηρωίδας και τις αναφορές στις οικογενειακές και κοινωνικές σχέσεις της, ο Βιριπάγεφ ξεκινάει την ηθικοπλαστική διδαχή του, αναφερόμενος σε σύγχρονες ιστορικές στιγμές, προμηνύοντας τη θέση τους στο ιστορικό γίγνεσθαι του 2050. Έτσι, για παράδειγμα η 7η Οκτωβρίου 2023 γίνεται το σημείο αναφοράς για τους Ισραηλίτες και αποκαθηλώνει το ναζιστικό ολοκαύτωμα. Η παγίδα δεν φαίνεται, είναι καλά κρυμμένη πίσω από τη θεωρία των ίσων αποστάσεων και την «ντεμέκ» ιστορική αντικειμενικότητα, αλλά ο σπόρος της αναθεώρησης της ιστορικής αλήθειας έχει αρχίσει να σπείρεται. Οι Παλαιστίνιοι είναι εξίσου ένοχοι με τους ναζί…
Το πραγματικά ενδιαφέρον ερώτημα της παράστασης —ποιος αποφασίζει τι χρειάζεται να αλλάξει στον άνθρωπο;— υπονομεύεται από την ίδια την απάντηση που σταδιακά επιβάλλεται. Η κοινωνία, οι μηχανισμοί της εξουσίας και οι συλλογικές ευθύνες υποχωρούν. Στο επίκεντρο βρίσκεται διαρκώς το άτομο: η δική του ενοχή, η δική του θεραπεία, η δική του ευτυχία, η δική του σωτηρία.
Η φράση «αφιέρωσε τη ζωή σου στον εαυτό σου και μόνο» είναι αποκαλυπτική. Θα μπορούσε κάποιος ανυποψίαστος να τη διαβάσει ως ύμνο στην αυτονομία. Στην πραγματικότητα, όμως, αποτελεί τη συμπύκνωση μιας βαθιά συντηρητικής αντίληψης: το κοινωνικό πρόβλημα μετατρέπεται σε προσωπικό πρόβλημα και η συλλογική χειραφέτηση σε ατομική αυτοβελτίωση. Δεν χρειάζεται να αλλάξει ο κόσμος· χρειάζεται να αλλάξεις εσύ.
Αυτή η μετατόπιση δεν αφορά μόνο το I–ONE. Διατρέχει, με διαφορετικές μορφές, τη δραματουργία του Βιριπάγεφ. Από το «Έχω σιχαθεί τη Δημοκρατία» και το «Κάθε άνθρωπος που σκέφτεται, σκέφτεται πάντα προς όφελός του» στο «Οξυγόνο» του 2002, έως στο «Τι είναι χειρότερο από τον φασισμό; Μα η έννοια της Δικαιοσύνης!» και το «αφιέρωσε τη ζωή σου στον εαυτό σου» στο «Ι-ΟΝΕ» του 2026, φαίνεται ότι όχι μόνο δεν έχει αλλάξει τίποτα, αλλά ο συγγραφέας επιστρέφει με περισσότερη επιμονή και θράσος στην «ανατρεπτική» οπισθοδρόμηση που επαγγέλλεται. Οι χαρακτήρες δεν είναι φορείς πραγματικής δραματικής σύγκρουσης, αλλά μετατρέπονται σε προσχηματικά οχήματα πνευματικών και ηθικών διακηρύξεων, μιας συγκεκριμένης κοσμοθεωρίας.
Εδώ ακριβώς βρίσκεται και η πολιτική αδυναμία του θεάτρου του. Στο «Ι-ΟΝΕ» ο Βιριπάγεφ για μια ακόμη φορά μοιάζει να ενδιαφέρεται περισσότερο για το θεοκρατικό πώς θα σωθεί ο άνθρωπος, παρά για το ανθρωπιστικό πώς θα αλλάξει η κοινωνία. Η αδικία γίνεται υπαρξιακό πρόβλημα, η συλλογική ευθύνη προσωπική ενοχή και η κοινωνική σύγκρουση αποτελεί προβληματική διαταραχή. Το «εμείς» διαλύεται μέσα στο «εγώ». Η γλώσσα του, είναι η γλώσσα των θιασωτών του παγκόσμιου καπιταλισμού. Ενδεικτικό είναι πως αποκαλεί τους αριστερούς «liberal» (φιλελεύθερους), σύμφωνα με την καθιερωμένη αμερικανική φρασεολογία.
Σε μια παράσταση, εντελώς στεγνή, χωρίς καμία υγρασία, σε μια μονοεπίπεδη χωρίς διακυμάνσεις ατμόσφαιρα, που κυλάει με αντι-δραματικούς όρους, ο Βιριπάγεφ έχει να καταθέσει μια μάλλον συντηρητική πολιτική πρόταση, όσο ριζοσπαστικό κι αν εμφανίζεται το αισθητικό της περίβλημα.
Οι ηθοποιοί, ανταποκρίνονται με επιτυχία σε αυτόν τον εξωτερικά μόνο τεμαχισμό του ρόλου (αλλά εξαιρετικά ομοιογενή ως προς την ερμηνευτική του ταυτότητα), ακολουθώντας την τεχνική που καλείται «στα μισά του δρόμου μεταξύ χαρακτήρα και αφηγητή», μιας και ελλείψει συμβατικής σωματικής δράσης (πέρα από κάποια αφελή επαναλαμβανόμενα πηδηματάκια), επικεντρώνονται στη σαφή απόδοση του δύσκολου και γεμάτο ιατρικούς και τεχνολογικούς όρους κειμένου. Όροι που ο μέσος θεατής αδυνατεί να προσεγγίσει εννοιολογικά και έτσι ικανοποιείται και ο συγγραφικός ναρκισσισμός, αλλά και το εκ του πονηρού δόγμα «δεν το καταλαβαίνω, άρα είναι σπουδαίο»! Οι όροι της ψυχοπαθολογίας, αποδεικνύονται εξαιρετικά χρήσιμοι στην υπηρεσία της παράστασης.
Μιλά για το 2050 με ένα λεξιλόγιο αιώνων: Θεός, κακό, πίστη, σωτηρία, λύτρωση. Η τεχνητή νοημοσύνη γίνεται απλώς ο νέος φορέας ενός ιδεολογικού αναμασήματος. Η επίμονη ηθικολογία και ο διδακτισμός του δεν δίνουν περιθώριο διαλόγου ή σκέψης, αντίθετα περιορίζουν την αμφιβολία και οδηγούν τον θεατή προς μια ήδη διαμορφωμένη ιδεολογική θέση. Η σκηνή γίνεται άμβωνας και οι χαρακτήρες φερέφωνα. Τι διαφορετικό, άραγε, καλείται προπαγάνδα;
Ίσως λοιπόν το πιο ενδιαφέρον ερώτημα που αφήνει η παράσταση να μην είναι «ποιος είναι ο θεός σου;», αλλά κάτι πολύ πιο πολιτικό: Γιατί, όταν ο Βιριπάγιεφ μιλά για το μέλλον όλων, επιστρέφει διαρκώς στον εαυτό του καθενός; Γιατί στην παγκόσμια κυριαρχία του καπιταλισμού, των ψευδαισθήσεων του, τους αναπόφευκτους ιμπεριαλιστικούς πολέμους του, το «εγώ» έχει αντικαταστήσει το «εμείς» και η προσωπική σωτηρία και επιτυχία έχει πάρει τη θέση της κοινωνικής αλλαγής. Και η ιδεολογική θωράκιση αυτού του αφηγήματος, αποτελεί μέγιστη προτεραιότητα, μην γίνει καμία «στραβή» κοινωνικής αφύπνισης. Γι αυτό και ο Βιριπάγιεφ είναι ένας εξαιρετικά χρήσιμος άνθρωπος στο θέατρο …
Η παράσταση παίχτηκε στο Μικρό Θέατρο Αρχαίας Επιδαύρου την Παρασκευή 7 και Σάββατο 8 Αυγούστου.
Σκηνοθεσία Galin Stoev
Κείμενο Ivan Vyrypaev
Μετάφραση από τα ρωσικά Κατερίνα Κανδυλίδου (ελλ.) – Χριστίνα Κανδυλίδου (αγγ.)
Επιμέλεια ελληνικής και αγγλικής μετάφρασης Δήμητρα Κονδυλάκη – Κωνσταντίνος Τζήκας
Προσαρμογή ελληνικών και αγγλικών υπερτίτλων Κωνσταντίνος Τζήκας
Βοηθός σκηνοθέτη Gena Vyrypaev
Σκηνικά Anna Met
Κοστούμια Katarzyna Lewińska
Χορογραφία Michał Przybyła
Μουσική σύνθεση – Σχεδιασμός ήχου Joan Cambon
Ηχοληψία Filippos Karetsos
Φωτισμοί Alexey Poluboyarinov
Καλλιτεχνική διεύθυνση – Φωτογραφίες Vasilisa Neznamova
Σχεδιασμός Arina Sizova
Παίζουν Antigone Duchesne, Σοφία Κόκκαλη, Karolina Rzepa
Παραγωγοί Mihail Poniatowski, Angela Timashev
Εκτέλεση παραγωγής Katya Egorova, Κατερίνα Κανδυλίδου
Διεύθυνση παραγωγής Alexey Poluboyarinov
Συντονισμός παραγωγής Anastasia Arnhold
Βοηθός παραγωγής Oliver Jabłoński
Υπεύθυνη επικοινωνίας Arina Svetlitsa
Εταιρεία παραγωγής TEAL HOUSE Foundation
Συμπαραγωγή Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου
Με ελληνικούς και αγγλικούς υπέρτιτλους
Η παραγωγή συγχρηματοδοτείται από τον Υπουργό Πολιτισμού και Εθνικής Κληρονομιάς της Δημοκρατίας της Πολωνίας, μέσω του Ταμείου Προώθησης του Πολιτισμού.