Στην Πρόβα | «Γη της Επαγγελίας»: το θέατρο κατεβαίνει στα ορυχεία. Από την πρώτη στιγμή, από την είσοδό σου, καταλαβαίνεις πως ο χώρος της σκηνής λειτουργεί σαν ένα πεδίο εξόρυξης. Εξόρυξης τόσο του λιγνίτη αλλά και εξόρυξη μνήμης, σαν μια ζώνη όπου η ιστορία της Δυτικής Μακεδονίας ανασύρεται από τα στρώματα του χρόνου. Αργότερα, μιλώντας με την Γεωργία Μαυραγάνη συνειδητοποίησα ότι η παράσταση δεν είναι μόνο μνήμη που απλά ανακαλείται με όρους παραστασιακούς. Είναι μνήμη που επανέρχεται στο παρόν με την ωμή και πικρή υλικότητα των ανθρώπων που τη βίωσαν.
Αφορμή για αυτήν την συνάντηση και κουβέντα με την Γεωργία Μαυραγάνη, η οποία κανονίστηκε εντελώς στο παραπέντε της πρεμιέρας της παράστασης «Η Γη της Επαγγελίας», ήταν το κείμενο του κοζανίτη καλλιτεχνικού διευθυντή του ΔΗΠΕΘΕ Κοζάνης, του οποίου η παράσταση είναι συμπαραγωγή, Στέλιου Χλιαρά.
«Με τον λιγνίτη είναι συνδεδεμένη η μισή ζωή μου…» γράφει «Από τις βάρδιες που με έπαιρνε, πιτσιρίκι, μαζί του ο μπαμπάς, από τα γάλατα στο ψυγείο, από τις ιστορίες γνωστών και φίλων, από τη μόλυνση που μαθαίναμε στο σχολείο, από την επίσκεψη στα εργοστάσια, ως ενήλικας πλέον, κάποια Χριστούγεννα, με τη Μαρία και την Άντρια, από την ασθένεια του μπαμπά».
Μπήκα για πολύ λίγο στην πρόβα της παράστασης στην αίθουσα Η της Πειραιώς 260. Δεν είδα κομμάτι της παράστασης, η πρόβα ήταν τεχνική, δοκιμές φώτων και ήχου, αλλά η αίσθηση του κάρβουνου ήταν διάχυτη. Από την πρώτη στιγμή, από την είσοδό σου, καταλαβαίνεις πως ο χώρος της σκηνής λειτουργεί σαν ένα πεδίο εξόρυξης. Εξόρυξης τόσο του λιγνίτη αλλά και εξόρυξη μνήμης, σαν μια ζώνη όπου η ιστορία της Δυτικής Μακεδονίας ανασύρεται από τα στρώματα του χρόνου. Αργότερα, μιλώντας με την Γεωργία Μαυραγάνη συνειδητοποίησα ότι η παράσταση δεν είναι μόνο μνήμη που απλά ανακαλείται με όρους παραστασιακούς. Είναι μνήμη που επανέρχεται στο παρόν με την ωμή και πικρή υλικότητα των ανθρώπων που τη βίωσαν.
Η παράσταση, που ετοιμάζεται για το καλοκαίρι του 2026 σε συμπαραγωγή με το Φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου, επιχειρεί να αφηγηθεί ένα από τα πιο καθοριστικά κεφάλαια της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας: την εποχή του λιγνίτη, την ακμή και την απολιγνιτοποίηση, αλλά κυρίως τη σχέση αυτής της διαδικασίας με το κοινωνικό γίγνεσθαι, τους ανθρώπους της, τους όρους εργασίας της, σε μια δραματουργική σύνδεση της ανάπτυξης και -τελικά της εγκατάλειψης.
Ένα θέμα “αντιθεατρικό” που γίνεται θέατρο
Η Γεωργία Μαυραγάνη, με πολυετή εμπειρία στο θέατρο-ντοκουμέντο, αναγνωρίζει ότι το θέμα δεν είναι εύκολο. «Νομίζω ότι είναι λίγο αντιθεατρικό το θέμα..,Αν και δεν ξέρω τι σημαίνει θεατρικό», λέει χαμογελώντας. Και η παραδοχή αυτή είναι η αφετηρία μιας δημιουργικής διαδικασίας που μετατρέπει τελικά το “αντιθεατρικό” σε βαθιά θεατρικό.
Η ενέργεια, η εργασία, η βιομηχανική ιστορία, η πολιτική της «ανάπτυξης »— όλα αυτά μοιάζουν αρχικά με υλικό για μια διάλεξη. «Το δύσκολο της παράστασης είναι ότι το θέμα είναι τεράστιο… θα έπρεπε να κάνω πρώτα μία τρίωρη διάλεξη και μετά να το κάνω παράσταση», παραδέχεται. Η λύση που βρήκε είναι η δομή των επτά ημερών «μια “ημερολογιακή” αφήγηση που επιτρέπει στο έργο να αναπνέει, να κινείται ανάμεσα στο ιστορικό και το προσωπικό, στο ντοκουμέντο αλλά και στο ποιητικό».
Η σκηνή είναι γεμάτη ανθρώπους: επαγγελματίες ηθοποιοί, αλλά και μέλη της τοπικής κοινότητας, εργαζόμενοι που φέρουν πάνω τους τη σκόνη και το βάρος δεκαετιών. Η συνύπαρξη αυτή δεν είναι απλά μια δραματουργική επιλογή. Αποτελεί από μόνη της μια «πολιτική πράξη». Η παράσταση δεν μιλά για τους ανθρώπους των ορυχείων — τους δίνει τον χώρο να μιλήσουν οι ίδιοι.
Ο Νίκος, εργαζόμενος στην αποκατάσταση των ορυχείων και παράλληλα φωτογράφος, έχει έναν εικοσάλεπτο μονόλογο που στην πρόβα λειτουργεί σαν ρήγμα: μια στιγμή όπου η πραγματικότητα εισβάλλει στη σκηνή χωρίς φίλτρα. «Τώρα το 2026 που σταματά η εξόρυξη του λιγνίτη, η ιδιωτική πλέον ΔΕΗ δεν θέλει να αφήσει τίποτα. Τίποτα δεν θέλει να μείνει», θα μας πει επί σκηνής ο Νίκος, και αυτή η επιταγή του κεφαλαίου «έχει το βάρος μιας ολόκληρης εποχής που κινδυνεύει να εξαφανιστεί χωρίς ίχνη». Η Γεωργία Μαυραγάνη θα συμπληρώσει με νόημα «αν μπορούσαν να εξαφανίσουν από την ιστορία ότι η Δ.Ε.Η. υπήρξε δημόσια, θα το έκαναν με μεγάλη άνεση»
Δίπλα στον Νίκο, βρίσκεται και ο πατέρας ενός από τους συντελεστές — πρώην χειριστής εκσκαπτικών — ο οποίος μιλάει στην παράσταση για τη ζωή του στα ορυχεία. Η Γεωργία Μαυραγάνη τον περιγράφει ως «έναν άνθρωπο που έχει υποφέρει πολλά από τη δουλειά του και ταυτόχρονα την αγαπάει». Τα λόγια των ανθρώπων αυτών φέρουν στη σκηνή τη βαρύτητα μιας ζωής που εντέλει δεν χωρά σε στατιστικά, πόσο μάλλον σε πολιτικές αποφάσεις.
Το ντοκουμέντο ως θεατρική ύλη
Η παράσταση στηρίζεται σχεδόν αποκλειστικά σε ντοκουμέντο: ιστορικά αρχεία, δημοσιογραφικές πηγές, προσωπικές μαρτυρίες, δημόσιες εκδηλώσεις. «Ό,τι κανείς ακούει και βλέπει είναι πολύτιμο, όλα με πολύ σοβαρότητα επιλεγμένα», τονίζει η σκηνοθέτις.
Η Γεωργία Μαυραγάνη θα μου μιλήσει για ένα πραγματικό περιστατικό, μια δημόσια εκδήλωση για την «Δίκαιη Αναπτυξιακή Μετάβασης» που έλαβε χώρα στη Δημοτική Βιβλιοθήκη Κοζάνης όπου «οι άνθρωποι έπεφταν από τις καρέκλες από τη βαρεμάρα», ενώ ένας βουλευτής διαβεβαίωνε ότι «τα χρήματα είναι στη θέση τους». Μια σκηνή του παραλόγου, κωμική και ταυτόχρονα πικρή, λειτουργεί από μόνη της σαν καθρέφτης της σημερινής αβεβαιότητας: «δεν χρειάζεται κανένα άλλο σχόλιο», όπως λέει η Μαυραγάνη — «από μόνη της σχολιάζει την πραγματικότητα».
Η ιστορία της ενέργειας ως ιστορία ανθρώπων
Η παράσταση ξεκινά από το Σχέδιο Μάρσαλ και φτάνει μέχρι την απολιγνιτοποίηση του 2026. Η Μαυραγάνη εξηγεί ότι η Δυτική Μακεδονία αντιμετωπίστηκε ιστορικά ως ο τόπος που θα αναδείξει την Ελλάδα σε «Γη της επαγγελίας» — ένας τόπος που θα «δουλεύει» για να αποπληρώσει τα χρέη της χώρας, να στηρίξει την ανάπτυξη, να παράγει ενέργεια. «Το σχέδιο, μετά τους βαλκανικούς πολέμους ήταν να χρησιμοποιηθούν τα εδάφη από τους πρόσφυγες… έτσι ώστε να αποπληρώσει η Ελλάδα τα χρέη της και να γίνει επιτέλους μια γη της επαγγελίας», λέει.
Αυτή η ιστορία μετατρέπεται σε σκηνική δράση: μέσα από αφηγήσεις εργαζομένων, μέσα από φωτογραφίες, μέσα από μικρά αποσπάσματα που συνθέτουν ένα παλίμψηστο μνήμης. Η παράσταση δεν εξιδανικεύει· δεν ωραιοποιεί. Μιλά για καρκίνους, για πνευμονοπάθειες, για εργατικά ατυχήματα, για ανθρώπους που «παίρναν μία μέση μισθολογική αποζημίωση για το θάνατο που τρώγαν στη μούρη».
Ένα από τα πιο συγκλονιστικά στοιχεία της παράστασης είναι η περιγραφή της εργασίας στα ορυχεία: «είναι σαν να πηγαίνεις σε πόλεμο… σα να κατεβαίνεις 100, 200, 300 μέτρα κάτω από τη γη, ο θόρυβος, οι συνθήκες εργασίας, η απαίτηση του ρυθμού, το σεληνιακό τοπίο». Ήχοι, φωτογραφίες, αφηγήσεις περιγράφουν για τις βάρδιες στις 4 το πρωί, μέσα στη γη, «σαν να είσαι στη σελήνη».
Και γι’ αυτούς τους ανθρώπους που «έφαγαν» τον καρκίνο στα μούτρα, αναπτύχθηκε και καλλιεργήθηκε έντεχνα η θεωρία των «κρατικοδίαιτων» και αργόσχολων δημόσιων υπαλλήλων, «δεν τους έφτασε ο καρκίνος και η θνησιμότητα, είχανε να αντιμετωπίσουν και το «κούνημα» του δαχτύλου» από τις νεοφιλελεύθερες αντιλήψεις» θα συμπληρώσει η σκηνοθέτις.
Η πολιτική της Ενέργειας χωρίς ωραιοποίηση
Η Γεωργία Μαυραγάνη δε διστάζει να μιλήσει για την πολιτική διάσταση της Ενέργειας. «Ο στόχος είναι το κέρδος. Δεν είναι η αυτονομία της Ενέργειας, και βεβαίως ούτε η προστασία του περιβάλλοντος, που είναι το εύκολο και «πιασάρικο» άλλοθι», λέει. «Η περίπτωση της Αχλάδας — όπου η εξόρυξη από την εταιρία του Μυτιληναίου, συνεχίζεται ακριβώς δίπλα στα σπίτια στου χωριού— είναι χαρακτηριστική. Και ποια είναι η θέση του επιχειρηματία; «Θα σας δίνω 800 ευρώ το μήνα να νοικιάσετε κάπου αλλού… και μετά, μόλις εξαντληθεί η εξόρυξη, μπορείτε να γυρίσετε στα σπίτια σας», τέτοια απροκάλυπτη κυνικότητα.
Το τελευταίο μέρος της παράστασης είναι αφιερωμένο στο σήμερα. Η απολιγνιτοποίηση που παρουσιάζεται δεν είναι μόνο τεχνικός όρος αλλά κυρίως υπαρξιακή συνθήκη. «Δεν έχουν προετοιμαστεί γι’ αυτό. Καθόλου!», λέει η Γεωργία Μαυραγάνη. Και είναι σκληρά αληθινή στη διατύπωσή της « Δεν υπάρχει κανένα πραγματικό σχέδιο να ατενίζει και να διασφαλίζει το μέλλον. Μια ευκαιριακή διαχείριση, για το πως θα αρπάξουμε τα σχετικά κονδύλια από την Ευρωπαϊκή Ένωση και μόνο». Η παράσταση αποδεικνύει πώς η αυτή η περίφημη μετάβαση δεν είναι μόνο ενεργειακή· είναι κοινωνική, οικονομική και ψυχολογική.
Ένα αόρατο θέμα που επιτέλους γίνεται ορατό
Η «Γη της Επαγγελίας» είναι μια παράσταση που δεν αφορά μόνο τη Δυτική Μακεδονία. Αφορά κάθε άνθρωπο που ανάβει έναν διακόπτη χωρίς να σκέφτεται τι κρύβεται πίσω του. «Πίσω από κάθε διακόπτη ρεύματος κρύβονται χιλιάδες ανθρώπινες ιστορίες».
Η παράσταση δεν προσφέρει λύσεις — «πρέπει να τις εφεύρουμε εμείς», λέει η σκηνοθέτις. Αλλά προσφέρει κάτι άλλο: χώρο. Χώρο για να ακουστούν ιστορίες που για δεκαετίες έμεναν θαμμένες κάτω από τόνους λιγνίτη. Και πραγματικά θα εκπλαγείτε για όσα τελούνται εν αγνοία μας και αναδεικνύονται στην παράσταση, σε ένα τόσο ζωτικό ζήτημα όπως η Ενέργεια. Και θα κλείσει η κουβέντα μας με την Γεωργία Μαυραγάνη: «λύση δεν προσφέρουμε. Βάζουμε όμως τις βάσεις για να «σκαλιστεί» μέσα στον θεατή η αναζήτησή της. Και πάλι, δεν απαιτείται καμία απάντηση από μέρους του. Η παράσταση θα ικανοποιούσε τον σκοπό της, και μόνο με την ενεργοποίησή του».
Η παράσταση θα παιχτεί στον Χώρο Η της Πειραιώς 260 στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου 14 και 15 Ιουλίου. Θα ακουλουθήσει περιοδεία σε σταθμούς σε όλη την Ελλάδα. Εισιτήρια μπορείτε να προμηθευτείτε ΕΔΩ
Σκηνοθεσία – Δραματουργία Γεωργία Μαυραγάνη • Σκηνικά – Κοστούμια Εύη Μιμίκου, Βενετία Νάση • Φωτισμοί Εμορφίλη Τσιμπλίδου • Μουσική Χάρης Νείλας • Κινησιολογία Μαριάννα Καβαλιεράτου • Κινηματογραφιστής Στάθης Γαλαζούλας • Α΄ βοηθός σκηνοθέτριας Μαρία Ηλιάδη • Β΄ βοηθός σκηνοθέτριας Νικολέτα Σιώμου • Βίντεο – Φωτογραφίες Παναγιώτης Μανουσαρίδης • Οργάνωση παραγωγής ΔΗ.ΠΕ.ΘΕ. Κοζάνης / Δήμητρα Σωτηροπούλου • Οργάνωση περιοδείας ΔΗ.ΠΕ.ΘΕ. Κοζάνης / Στέλιος Σωτηρόπουλος • Κατασκευή σκηνικών Νίκος Λαβαντσιώτης, Τάκης Συνδουκάς • Χειριστής φωτισμού Τάσος Διδασκάλου • Χειριστής ήχου Λευτέρης Φερλαχίδης • Παίζουν Συμεών Κωστάκογλου, Ιωάννα Σίσκου, Ανατολή Τσακαλίδου, Γρηγόρης Ποιμενίδης, Δημήτρης Γαλανάκης • Παραγωγή Δημοτικό Περιφερειακό Θέατρο Κοζάνης • Συμπαραγωγή Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου